Bazen mirasın paylaştırılmasında iki ihtimalli bir durum ortaya çıkar.Örneğin mirasçılardan bazıları, bir kişin mirasçılığını ikrar ederken, diğer bazıları ise bunu inkar eder.Bu durumda miras cetveli iki ihtimal de göz önüne alınarak düzenlenir.

Sonra payların meblağına bakılır ve miras, düzenlenen miras cetvelindeki oranlara göre pay sahipleri arasında taksim edilir.İşte bütün bunlar için hesaba ihtiyaç vardır.Hesapla ilgili meselelerin de bilinmesini gerektirdiği için fakihler, fıkıh kitaplarında bu konuya müstakil bir bölüm ayırmıştır.Evet, bu mesele genelde fıkıh ilminin (ve fıkıh kitaplarının) içinde yer almıştır.Ancak bazıları onu bağımsız bir ilim dalı olarak ele almıştır.

Alimler bu konuyla ilgili çok sayıda eser telif etmişlerdir.Malikî mezhebinde bu eserlerin en meşhurlarından bazıları şunlardır: Endülüs’ün son dönem alimlerinden İbn-i Sâbit’in kitabı, Kadı Ebû Kasım Havfî’nin Muhtasar’ı, Ca’dinin kitabı ve yine Afrika’nın son dönem alimlerinden İbn-i Nemir Trablûsî’nin kitabıdır.Şafiî, Hanefî ve Hanbelî alimleri de bu konuda çok fazla eser telif etmişler, fıkıh ve hesaptaki engin kapasitlerini gösteren çok önemli çalışmalar ortaya koymuşlardır. Ebû Meâlî ve onun emsali bu alimlerin başında geliyor.

Farâiz ilmi, bir taraftan aklî ve naklî bilgileri kendisinde topladığı, diğer taraftan da mirasın doğru bir şekilde paylaştırılmasını sağladığı için kıymetli ve üstün bir ilim dağılır.Çünkü bu ilim bilinmese, mirasçıların hangi oranlardan pay sahibi olacakları da bilinmez ve mirasın paylaştırılması problem teşkil ederdi.Şehirlerde alimler ferâiz ilmine büyük önem vermişlerdir.Bazı mualifler ferâizle ilgili kitaplarında, hesap işlerine çok fazla dalma gereği duymuşlar, cebir ve mukâbele gibi hesaplama tekniklerine ihtiyaç duyan hayalî meseleler üzerinde durmuşlar ve eserlerini bunlarla doldurmuşlardır. Her ne kadar üzerinde durulan hayalî meselelerle pratikte pek karşılaşılmadığı için, söz konusu hesaplama yöntemlerini fazla bir faydası yoksa da, bu konudaki melekenin en mükemmel şekilde elde edilmesine yardım etmesi açısından faydalıdır.

Ferâiz alimlerin çoğu, bu ilmin üstünülüğüne Ebû Hüreyre’den nakledilen edilen şu hadisi delil gösterirler: “Ferâiz, ilmin üçte biridir ve ilk unutulacak olanıdır.” Bir başka rivayette ise ferâizin, ilmin yarısı olduğu bildiriliyor. Bu hadisi Hafız ebû Naîm rivayet etmiştir. Ferâiz alimlerinin bu hadisi, ferâiz ilminin üstünlüğüne delil göstermeleri, hadiste geçen “ferâiz” (farzlar) kelimesini, mirastaki farz kılınan haklar (paylar) şeklinde anlamış olmalarıdır.

Osmanlı Tarihinde resmî olarak ilk vakanüvis olan Mustafa Naima Efendi, ilk öğrenimini doğduğu şehir olan Halepte tamamladıktan sonra, genç yaşta İstanbula geldi. Küçüklüğünden beri okuyup yazmaya, özellikle tarihe ve edebiyata büyük merakı vardı. İstanbulda Enderuna devam etti. Sonra, Dîvan katipliğinde görev aldı.

Pırıl pırıl zekası, titiz çalışmasıyla kendini kısa zamanda gösteren Naima, Kalaylı Koz Ahmet Paşanın Dîvan Efendiliğine yükseldi. Daha sonra, ilim ve sanat adamlarını korumakla tanınmış Amcazade Hüseyin Paşanın hizmetine girdi. İşte, Naimayı Naima yapan o ciddi çalışmalar, Hüseyin Paşanın yanındayken başladı. Amcazade Hüseyin Paşa, Naimanın mükemmel tarih bilgisini öğrenince, ona önemli bir görev verdi. Paşanın kütüphanesinde, Şarihul-Menarzade Ahmet Efendinin yazdığı, fakat henüz düzene konulmamış, müsvedde halinde bir tarih kitabı vardı. Bu kitap, 1591 ila 1659 yılları arasındaki olayları naklediyordu.

Hüseyin Paşa, bu kitabın derlenip toplanması ve yeniden kaleme alınması işini Naimaya verdi. Naima, çalışmalarını çok sıkı tuttu. Çeşitli kaynaklara dayandı, Uzun araştırmalar yaptı ve kitabın daha ilk bölümlerini henüz tamamlarken Hüseyin Paşanın büyük takdirini kazandı.

Bu eser tamamlandığı zaman, artık eski müsveddelerle ilgisi kalmamış, baştan başa Naimanın araştırması ve usta kaleminin bir ifadesi olmuştu, Bu yüzden büyük eser NaimaTarihi olarak bilinir. Naima Tarihine konu olan yıllar, Osmanlı İmparatorluğunun en düşkün zamanlarına rastlar. Naima, canlı ve zarif uslubuyla o yılları önümüze sererken, sadece tarihçiliğindeki ustalığı değil, yazarlığındaki kudreti de ortaya koymuştur.

Osmanlı tarihçileri, genellikle saray dahilinde cereyan eden olaylara pek nüfuz imkanını bulamadıkları ve kulaktan kulağa bir şeyler duysalar bile, hayatlarından korktukları için, olayları aktarmada yüzeysel kalmışlardır. Oysa, Naima cesaretle davranmış, hatta III. Ahmetin, tahta geçer geçmez 19 erkek kardeşini nasıl idam ettirdiğini bile açık açık anlatmıştır:

“Padişah-ı Cihanpenahın biraderi olan on dokuz nefer şehzade-i bî-günah, nizam-ı alem için, kemend-i canistan ile şüheda zirvesine ilhak edilirlerken, yetişkin olmayanların, annelerinin kucağından alınıp canlarına kıyılmasını harem-i hümayun vaveyla ve göz yaşlarına gark olarak seyreylemiştir…”
İstanbul halkı da bu facianın üzüntü ve ızdırabını çekmiştir. Şehzadelerin en büyüğü Mustafanın son anında şu beyti söylemiş olduğunu da, Naima, eserinde rahatça nakleder:
Nasiyemde katib-i kudret ne yazdı bilmedüm
Âh, kim bu gülşen-i alemde herkiz gülmedüm.

Naima Tarihinin bir başka bölümünde, Sultan III. Mehmetin korkaklığı anlatılmıştır. Naima dan öğrendiğimiz olay şudur: Padişah III. Mehmet zorla sefere çıkarılmış ve Osmanlı Ordusu, Hasova mevkiinde durmuştu. Tarihe, Hasova Zaferi olarak geçecek olan savaştan önce, padişahın, Sadrazam Damat İbrahim Paşaya gönderdiği tezkire pek yüz kızartıcı oldu:

“Sen ki lalamsın, burda muharebe içün seni serdar idüp, ben buradan İstanbula revan olsam olmaz mı?..”
Naima, tarih yazışına yepyeni bir stil getirmiştir. Onun renkli ve çekici bir üslûbu vardı. Olayları, bunları doğuran sosyal çevre ile beraber görüp anlattı. Halkın ve memleketin bu devirdeki hayatı Naimanın eserinde canlandı. Padişah ve vezirlerin eksik yönlerini, hatalarını güçlü bir ifade tarzıyla yazdı ve eleştirdi.
Naima, tarih olaylarının ve bunları meydana getiren şahısların iç dünyalarına da sızarak yepyeni bir tarih edebiyatı ve sanatı ortaya koydu. Bu eser tarih edebiyatımızın en değerli eserlerinden biridir.
Naimanın bu düzenli eserini ilk kez İbrahim Müteferrika iki cilt olarak bastı. Daha sonra eser altı cilt olarak yeniden yayınlandı. Naima Tarihi, Osmanlı tarihleri içinde önde gelen tarih kitaplarından biridir.
Naima, devlet görevinde, Anadolu Muhasebeciliğine kadar yükseldi, fakat haksızlığa karşı göz yummadığı ve devrin ileri gelenleri hakkında tenkit edici sözler söylediği için 1706 yılında Hanyaya sürüldü.
Eşinin talebi üzerine, sürgün yeri Bursa olarak değiştirildi. Sürgünde, çok sıkıntılı günler geçirdi. Koca bir yıl çekmediği çile kalmayan Naima, nihayet Çorlulu Ali Paşanın izniyle İstanbula geldi. Tekrar devlet hizmetine alındı. Hatta Çorlulu Ali Paşa, onun gönlünü almak için Mora seferine beraberinde götürdü.

Ancak bu sefer sırasında da tok sözlülüğünün cezasını çeken Naimaya, bir kısım görevlerinden el çektirildi. Haksız ve yersiz muamelelere maruz kaldı. Moranın Patras kasabasında muhasebeci olarak görevlendirildi. Naima 63 yaşında iken, Patrasta öldü. Patrasta bulunan tek caminin avlusuna gömüldü. Bir süre sonra ne o cami kaldı, ne de Naimanın mezarı…

Osmanlı Devleti çöküş sürecinin sonlarına gelmişti. II. Abdülhamit Han’ın nisbeten çöküşü yavaşlatan 33 yıllık saltanatı, İttihat ve Terakki Partisi’nin entrikaları ile sona erdirilmiş, yerine 1909 yılında Sultan Reşad, V. Mehmet ünvanı ile tahta çıkarılmıştı.

İlgili devletlere kısa bakış yaptığımız 1914 yılı ortalarında da Sultan Reşad’ın saltanatı devam ediyordu. Söz açılmışken, Sultan Reşad hakkında kısa bazı malumatlar vermek olayın bütününü kavramak açısından çok faydalı olacaktır:

Sultan Mehmed Reşad; zekâ ve kültür itibariyle selefi olan II. Abdülhamid’le kıyas kabul etmeyecek kadar zayıftı. Saltanatı boyunca İttihad ve Terakki’nin bütün kanuni ve gayri kanuni işlerine boyun eğmeyi meşrutiyet hükümdarlığının bir gereği saymıştır. Aslında gerçek hükümdarlık II. Abdülhamid’le bitmişti. İttihatçılardan o kadar çekiniyor ve tahttan indirilmekten o kadar korkuyordu ki, onlara olduğundan daha az zekalı ve daha yumuşak görünmek için özel çaba gösteriyordu.

Bütün usullere aykırı olarak yarbaylıktan rütbe atlayarak paşalığa terfi ettirilen ve Harbiye Nazırı yapılan ittihatçı Enver Paşa, padişahın bu zaafından istifade ile Osmanlı Devletini habersizce Birinci Dünya Savaşına sokarak sonunu hazırlamıştır. Halbuki anayasaya göre padişahın tasdiki olmaksızın devletin savaşa sokulması veya barış imzalaması mümkün değildi. Kitabımızın konusu olan Çanakkale Cihadı da, Birinci Dünya Savaşı içinde yapılmış bir cihaddır.  Dolayısıyla, Sultan Reşad, Çanakkale’de bir savaş başlamakta olduğunu sonradan öğrenmiştir. Devrin şairlerinden birisi Padişahın ağzından yazdığı şu şiiri ile durumu özetleyerek güzel bir hiciv örneği vermiştir:

“Haberim yoktu olup bitmiş işlerden

Mesneviler okuyordum, oturup ezberden

Bir de baktım ki haber geldi bizim Enver’den

Savlet etmişti Çanakkale’ye bâhru berden

Ehli İslâmın iki hasmı kavisi birden.”

Metin Hasırcı / Bir Başka açıdan Çanakkale

Başta İstanbul olmak üzere, cadde ve sokakları ile hâlâ Osmanlı kokan hangi şehre uğrasanız, yolların kıyılarında ilginç mezar taşlarına sahip mezarlıklar görürsünüz. Günümüzde olduğu gibi, bu mezarlıklar şehrin dışında değildir, bilâkis şehir ile iç içedir. Bu mezarlıklar birçok yabancı seyyahı şaşırtan hâliyle, şehrin en güzel yerlerine kurulmuştur.

Osmanlı mezar taşları o kadar sanatlıdır ki, bu mezarlıkları birer açık hava müzesi olarak görebiliriz. Gerard de Nerval’in yukarıda belirttiği gibi, Osmanlı mezar taşlarının başlarındaki serpuşlardan, üzerlerindeki desenlere kadar birçok işaret, o mezarlarda yatanlar hakkında bize bilgi vermektedir.

Mezar taşının başında bir başlık varsa, bu bir erkeğe aittir. Hanımların mezar taşları ise, bir kadının incelik ve letâfetini en güzel şekilde ortaya koyan çiçeklerle süslüdür. Osmanlı hanımları günlük hayatta hotoz taktıkları için, hotoz başlıklı mezar taşları da görmek mümkündür. Bu hotozun altında, hanımların alınlarına yahut boyunlarına taktıkları altın sıralı kolye ve alınlıklar aynen mezar taşlarına işlenmiştir.

Hanımların mezar taşları bu şekilde gruplandırılırken, erkeklerin mezar taşları daha çeşitlidir. Çünkü erkeklerin mezar taşlarında bulunan başlıklar, mezar sahibinin meslek ve meşrebine göre yapılmaktadır. Bu mezar taşı başlıklarını kendi içlerinde en sâde şekliyle; sarıklı, kavuklu, başlıklı ve fesli olarak dörde ayırabiliriz. Erken dönem Osmanlı mezar taşlarında, sarıklı başlık hemen hiç görülmezdi. Sarıklı mezar taşlarının ilk örneklerinde, kalın ve yukarıdan aşağıya dilimli sarıklarda, içerideki başlığın sivri tepesi az da olsa görülürdü. Daha çok 16. yy’da kullanılan bu sarık çeşidini, Eyüp’te Sokullu Mehmet Paşa Türbesi’ndeki birçok mezar taşında görmek mümkündür. Mezar taşlarındaki sarıkların bir başka çeşidi ise, çapraz dilimli sarıklardır. Minyatürlerde, Çelebi Mehmet ve Fatih’in de giydiğini gördüğümüz bu sarık, kalın ve ensiz bir şekilde sarılmaktadır. Sarıklı mezar taşlarının son örneği olan kafes dilimli sarıklarda ise, içerideki başlık daha çok görülmektedir. Bu başlıklarda alttan itibaren yarısına kadar sarık kumaşı kafes oluşturacak şekilde çapraz sarılmaktadır. Bu tarz sarıkları daha çok müderrisler ve defter emini vb. vazifeliler giymektedir.

Osmanlı mezarlıklarında 17. yy sonrasında daha çok gördüğümüz diğer bir başlık çeşidi ise, kavuklardır. Normal hayatta dış yüzü çuhadan, içi bez astar ile kaplı ve arasına pamuk tepilen bu başlıkların üzerine, farklı desenler oluşturacak şekilde dikim yapılmaktadır. Kavukları, sarıklardan ayıran yegâne özellik, sarığın sarıldığı iç başlığın büyük bir kısmının görülebiliyor olmasıdır. Bu sebeple de, iç başlık bir hayli süslü olarak hazırlanmaktadır.

Kavuklu mezar taşlarında, sarıkları yanlardan şişkinlik yapacak derecede olan bir tür vardır ki, bu tarz kavukları, daha çok saraylılar tercih ediyordu. Bunlar da kendi içlerinde, çubuk başlıklı ve kafes dilimli kavuklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Surname adlı eser incelendiğinde birçok görevlinin bu tarz başlıklar taktıkları görülecektir.

Mezarlıklarda görülen en ihtişamlı kavuk, kallâvi kavuk dediğimiz büyük boyutlu, aşağıdan yukarıya daralan türdür. Kallâvi kavuklar, Osmanlı yönetiminde sadrazam, kubbealtı vezirleri ve kaptanı derya tarafından kullanılmaktaydı. İstanbul Vezneciler’de, Şehzadebaşı Camii yanında, kendi yaptırdığı Daru’l-Hadis’in hâziresinde yatan Nevşehirli Damat İbrahim Paşanın mezar taşı örnek gösterilebilir.

Osmanlı mezar taşlarının en ilginçlerinden biri de lâhana başlı mezar taşlarıdır. Bu mezar taşlarının başlarında ve ayak taşlarında birer lâhana şekli bulunmaktadır. Çünkü burada yatan kişi, Osmanlı’nın meşhur takımlarından lâhanacıların ya bir üyesi veya üyesinin yakınıdır. Lâhanacıların ünü Çelebi Mehmet dönemine kadar gitmektedir. Padişah Amasya’da sancak beyliği yaparken, Amasyalı bir grup ile Merzifonlu bir grubun karşılaştığı cirit müsabakasını seyretmektedir. Amasyalılar lâhanaları meşhur olduğu için takımlarına lâhanacı, Merzifonlular da bamyalarından dolayı kendilerine bamyacı demişlerdir. Bu iki takımın adları unutulmaz, Osmanlı’nın sportif faaliyetlerinde takımlar bamyacı ve lâhanacı adlarını alır. Bu takımlardaki şahıslar öldüklerinde, mezar taşlarına bu amblemlerin konması âdet olmuştur.

Osmanlı mezarlıklarında yatan kişinin mesleğini, mezar taşının üzerindeki işaretlerden de anlamak mümkündür. Meselâ bir denizcinin mezar taşında; çapa, gemi direği ve yelken bezi; bir kâtibinkinde ise, hokka ve kalem görebilirsiniz.

Görüldüğü üzere Osmanlılar, mezar taşlarında da kılı kırk yaran bir sanat örneği göstermiştir. Osmanlı mezar taşları, bir mezar taşı olmasının ötesinde, Osmanlı’nın hayat anlayışını ve mümince duruşunu gösterir. Ki bundan olsa gerek, sadece bu mezar taşlarını görüp İslâm’ı tercih edenler olmuştur. Mezar taşlarındaki incelik ve derinlik, Osmanlı’nın sadece savaşçı bir devlet olduğu iddiasını da çürütüyor.

Akıllara ziyan bir hesaplama ve MUHTEŞEM AŞK

Edirnekapı camiinin tek minaresi ardından tepsi gibi kıpkırmızı güneş batarken, Üsküdar’daki camiinin ardından ay doğar! Mihrü Mah eşittir Güneş ve Ay. Bu nasıl akıllara ziyan bir hesaplamadır; nasıl bir güzellik anlayışıdır ….

Bir şehir, onu planlayıp kuranın bakış açısına, bulunduğu yerdeki iklim ve coğrafi şartların gereklerine göre kurulup tamamlandıktan sonra, içinde yer aldığı devletin ömrü, kısa olursa, devletin sona ermesiyle şehirde de hayat durur, umran geriler ve şehir harap olur. Ancak devletin ömrü uzun olursa, şehirde fabrikalar kurulmaya, geniş ve görkemli evler inşa edilmeye devam eder, çarşılar, sokaklar büyür ve sonuçta Bağdat ve benzeri şehirlerde olduğu gibi şehrin kapladığı alan geniş bir mesafeye yayılır.

Hatîb Bağdadî “Tarih”inde, Me’mun döneminde Bağdat’taki hamamların sayısının altmış beş bine ulaştığını söylüyor. Bu dönemde Bağdat, birbirine bitişik  ve yakın olan kırktan fazla kent ve kasabayı içine alıyordu. Onun için yerleşim birimlerinin aşırı derecedeki büyüklüğünden dolayı, tek bir sur tarafından çevrilecek bir şehir durumunda değildi. İslam milleti içinde yer alan Kayravân, Kurtuba, Mehdiyye ve bize ulaştığına göre çağımızda da Kahire’nin durumu böyledir.

Bu şehirlerin, onları kuran devletlerin yıkılmasından sonra ki durumlarına gelince: Eğer bu şehirlerin etrafındaki veya yakın bölgelerindeki dağlıklar ve ovalarda, (insan kaynakları yönünden) sürekli olarak kendilerini besleyecek umranın bulunduğu bâdiyeler varsa, bunlar o şehirlerin varlıklarını korumalarını ve devletin yıkılmasından sonra da yaşamaya devam etmelerini sağlar. Nitekim etraflarındaki dağlık bölgelerde (insan kaaynakları yönünden) kendilerini besleyecek umranın bulunduğu Mağrib’teki Fas ve Bicâye’nin doğuda Acem Irak’ının durumu buna örnektir. Çünkü bedevi haalkların kazanç, zenginlik ve bollukta ulaşabilecekleri en ileri seviyeye ulaşmaları, -insanın tabiatı gereği- onları rahat ve huzurlu bir hayata yönlendirir. Sonuçta bu insanlar şehirlere ve kentlere yerleşirler ve buralarda uysallaşıp medenileşirler. (böylece şehir var olmaya ve yaşamaya devam eder.)

Ancak eğer bu şehirlerin, civar bölgelerdeki badiyelerden gelecek ve umranın sürekliliğini sağlayacak insan kaynakları yoksa, devletin yıkılmasıyla bu şehirlerin yapısı bozulur, kendisini koruyacak güç ortadan kalktığı için umran yavaş yavaş dağılıp eksilir ve nihayet tamamen ortadan kalkarak şehir harap olur. Doğuda Mısır, Bağdat, Kûfe, Mağrib’de ise Kayravân, Mehdiyye ve Hammâd oğullarının kalesi bu duruma örnektir.

Bazen de bir şehri kuran devletin yıkılmasından sonra, başka bir devlet o şehri devletinin merkezi ve başkenti edinir ve kendisine yeni bir şehir kurmaktan kurtulur. Böylece bu yeni devlet o şehrin yapısını korur ve devletin güçlenip zenginleşmesiyle, şehirdeki binaların ve fabrikaların sayısı artar. Bu şekilde şehir ömrüne bir ömür daha katar. Çağımızda Fas ve Kahire’nin durumu buna örnektir. Bütün eksikliklerden uzak olano yüce Allah en iyisini bilir ve başarı O’ndandır.

Sonra, aradan uzun bir zaman geçmesi ve bunu bilenlerin yok olup gitmesiyle belki de bu kişinin ilk nesebi insanların çoğuna gizli kalır. Hem cahiliye döneminde hem de islâm geldikten sonra, Araplar ve acemler arasında, insanlar bir kabileden bir başka kabileye giderek onlarla bütünleşip onlardan biri olmaya devam etmiştir. İnsanların Münzir kabilesinin ve diğerlerinin nesepleri hakkındaki anlaşmazlıklarına dikkat edersen, bu husus senin için biraz aydınlığa kavuşur.

Bunun örneklerinden biri de, Becîle kabilesinin, Arcefe bin Herseme ile ilgili tutumudur. Hz. Ömer, Arcefe’yi onlara emir tayin etmek isteyince onlar Arcefe’nin aslen kendi neseplerinden olmadığını, kendilerine sonradan katıldığını söylemişler ve onun yerine Cerir’i emir tayin etmesini istemişlerdir. Hz. Ömer durumu Arcefe’den sormuş ve o da şöyle demiştir: “Doğru söylüyorlar ey Mü’minlerin Emiri. Ben esasen Ezd kabilesindenim. Kendi kabilem içinde bir cinayet işledim ve bunlara katıldım.”

Arcefe’nin Becile kabilesine nasıl karıştığına ve onların başkanlığına aday olacak ölçüde nasıl onların özelliklerine bürünüp onların nesebi ile çağrıldığına dikkat et. Şayet daha uzun bir zaman geçmiş olsaydı ve onun kabileye sonradan katılma biri olduğunu bilenler mevcut olmasaydı başkanlığa da gelirdi. Allah’ın yarattıklarındaki sırrı dikkat et ve üzerinde düşün. Nimetli, lütfu ve keremi ile doğruya ulaştıran Allah’tır.

İbn-i Haldun / Mukaddime

Yönetimde ona ortak olan yakınları da hayatları konusunda endişeye kapılarak uzak bölgelere çekilirler ve kendilerine katılanlarla birlikte toplanıp bir güç oluştururlar. Sonra devlet zayıflayıp, sınırları o uzak bölgelerden itibaren daralmaya ve o bölgeye çekilmiş olan kişi de orada hakimiyetini tesis etmeye başlar. Devletin zayıflayııp merkeze doğru gerilemesiyle, o kişinin durumu güçlenir ve sonunda devlet bölünür veya bölünme aşamasına gelir.

Arap islam devletinin durumu buna örnektir. Başlangıçta kuvvetli ve birlik içindeydiler, ülkelerinin sınırları genişti ve Abdulmenaf oğulları asabiyeti, Mudar’ın diğer bütün asabiyetlerine üstündü. Onun için bu dönemde hiçbir kavim onlara muhalefete etmemiştir. Sadece bidat davaları uğruna seve seve ölüme giden hariciler bunun istisnasını teşkil eder. Ki onların davası da iktidar veya başkanlık davası değildi. Zaten güçlü ve kalabalık bir asabiyete sahip olmadıkları için de hedeflerine ulaşamamışlardır.

Sonra yönetim Emevilerden çıkıp Abbasilere geçti. Bu dönemde Arap devleti, üstünlük ve refah noktasında son sınırlarına ulaştı ve bu durum en uzak bölgelerden itibaren devletin sınırlarının daralmasına yol açtı. (Emevi sülalesinden olan) Abdurrahman Dâhil, (Abbasilerin elinden kurtularak) İslam devletinin en uzak bölgesi olan Endülüs’e geçti, orada yeni bir devlet kurarak, orayı ana devletten kopardı. Böylece bir olan devlet, iki ayrı devlete ayrılmış oldu.

Aynı şekilde İdris de Mağrib’e gidip orada kendi yönetimini kurdu. Sonra Urbe, Magile ve Zenate gibi Berberi kabileleri İdris’in oğlunu başlarına emir olarak seçtiler. Böylece İslam devletinin batıdaki iki bölgesinde (Endülüs ve Mağrib’te) ayrı devletler kurulmuş oldu. Bundan sonra da devlet küçülmeye devam etti. Ağleb oğulları, Abbasilere itaati bırakıp başkaldırdılar.

Sonra şiiler de devlete isyan etti. Kutâme ve Sinhâcelerin de şiileri desteklemesiyle, önce Afrika ve Mağrib’e, sonra da Mısır, Şam ve Hicaz’a hakim oldular. Böylece devlet ikinci kez iki devlete ayrıldı. Sonuçta ortaya üç devlet çıktı: (1)- Aslını ve maddesini İslam’ın teşkil ettiği Arapların yaşadığı merkez bölgedeki Abbasi devleti. (2)- Doğudaki hükümdarlıklarının ve halifeliklerinin Endülüs’te yeniden kurulan Emevi devleti. (3)- Afrika, Mısır, Şam ve Hicaz’daki Ubeydiyyin devleti. Bu devletlerin tamamı, aynı anda veya birbirine yakın zamanlarda yıkılana kadar durum bu şekilde devam etti.

Abbasi devleti bundan sonra da bir çok devlete bölündü: Maveraünnehir ve Horasan’da Saman oğulları, Deylem ve Taberistan’da Aleviler devlet kurdular. Deylem’de alevi devletinin kurulması, deylemlilerin Arap ve acem Irak’ı ve Bağdat’ı ele geçirip halifeleri hakimiyetleri altına almalarına yol açtı. Sonra Selçuklular geldi ve bütün bu bölgeleri ele geçirdiler. Sonra bilindiği gibi, büyük bir güce ulaştıktan sonra onların devleti de bölündü.

Bâdis bin Mansur zamanında en güçlü dönemine ulaşan Mağrib ve Afrika’daki Sinhâce devleti için de aynı durum geçerlidir. Bâdis bin Mansur’a, amcası Hammad baş kaldırmış ve Evrâs dağı ile Tilmisan ve Melviye bölgeleri arasında kalan arap topraklarını ele geçirip, oraları devletten koparmıştır. Sonra Kütâme dağının vadiyi kesen yerine bir kale yaptırmış ve o kaleden harekete geçerek, Sinhâcelerin merkezi olan Titrâ dağının eteğindeki Eşir’i ele geçirmiştir. Böylece Bâdis oğulları hükümdarlığından ayrı bir hükümdarlık kurmuştur. Bâdis oğulları ise Kayravan ve civar bölgelerde hüküm sürmüştür. Bu durum, her iki devletin yıkılışına kadar devam etmiştir.

Muvahhidin devletinin başına gelenler de farklı değildir. Devlet zayıflayıp sınırları küçülmeye başlayınca, Ebû Hafs oğulları Afrika’da isyan edip orayı ele geçirdiler ve orada yeni bir devlet kurdular. Sonra devlet en geniş sınırlarına ulaştığında, dördüncü halifeleri olan Sultan Ebû İshak İbrahim’in oğlu Emir Ebu Zekeriya Yahya ülkenin batı topraklarını ele geçirip, Bicâye, Kusantine ve civar bölgelerde ayrı bir devlet kurdu. Oğulları ise devleti ikiye böldü. Ebû Zekeriya Yahya oğulları devletin Tunus’taki merkezini de ele geçirdiler. Ardından devlet bunların torunları arasında bölündü ve bazıları diğerlerine hakim oldular.

Bazen devlet ikiye veya üçe bölünür, hatta yeni kurulan devletlere hükümdarla aynı kavimden olmayan kimseler bile sahip olabilir. Endülüs’te Tavaif hükümdarlarının, Doğuda acem hükümdarlarının ve Afrika’da Sinhace hükümdarlarının durumu buna örnektir. Devletin son döneminde, herr bölgede isyanlar patlak vermiş ve her bölge bağımsızlığını ilan etmiştir. İleride değineceğimiz gibi, çağımızdan kısa bir süre önce Afrika’daki Cerid ve Zâb devletlerinin başına da aynı şey gelmiştir.

Evet, bütün devletlerin durumu böyledir. İçine daldıkları bolluk ve lüks sonucu kaçınılmaz olarak ihtiyarlık çağına girerler, güçleri zayıflar ve ülke iktidar soyundan gelenler arasında veya devlet içinde gücü ele geçirenler arasında bölünür. Allah yeryüzünün ve yeryüzündekilerin varisidir.

İbn-i Haldun / Mukaddime

Şehirliler bu dünyanın nimetlerine aşırı meylettiklerinden, zevk ve eğlencelerle çok meşgul olduklarından ve şehvetlerini tatmin etmeye yöneldiklerinden zamanla nefisleri kirlenmiş ve bu kirlilik oranında da iyi ve hayırlı şeylerden uzaklaşmışlardır. Hatta utanma duyguları bile gitmiştir. Bir çoğunun meclislerde, büyüklerin arasında ve mahremlerinin yanında son derece çirkin küfürler ettiğini ve utanma duygusunun onları artık bu gibi çirkin davranışlardan alıkoyamadığını görürsün. Çünkü sözlü ve fiili olarak yapageldikleri çirkin ve kötü şeyler onları buna iyice alıştırmıştır.

Her ne kadar bedeviler de dünyaya yöneliyorlarsa da, bu, şehirliler gibi bolluk ve lüks içinde yaşayıp zevklerini ve şehvetlerini tatmin edecekleri imkanları elde etmek için değil, zaruri ihtiyaçlarını karşılayacakları oranda olmaktadır. İşlerindeki ve muamelelerindeki alışkanlıklar da yine bu oranda olmaktadır. Dolayısıyla onlardaki kötülükler ve sevilmeyen alışkanlıklar şehirlilere göre çok daha az olmaktadır. Bunun bir sonucu olarak bedeviler (bozulmamış) ilk fıtratlarına daha yakındırlar ve kötü çirkin şeylerin çok fazla işlenmesiyle oluşan, kötülüğün giderek bir “meleke” haline gelmesi durumundan da uzaktırlar. Yine kötü alışkanlıklardan kurtulmaları da şehirlilere göre daha kolay olmaktadır. Bu husus çok açıktır.

Bütün bu söylenenler ile, şehir yaşamının toplumsal yaşamın son noktası –ve artık bozulmaya döndüğü yer- olduğu, yani kötülüğün nihai noktası ve iyiliğe en uzak nokta olduğu gerçeği de açıklığa kavuşmuş oldu. Aynı şekilde, bu açıklamalarımızdan, bedevilerin iyiliğe şehirlilerden çok daha yakın oldukları sonucunu da çıkartıyoruz. Allah müttakileri (emirlerine yasaklarına riayet edenleri) sever.

Bu söylediklerimize Sahih-i Buhâri’de yer alan Haccac’ın, Seleme bin El-Ekvâ’ya söylediği şu sözle itiraz edilemez: “Ey İbn-i Ekvâ! Sen gerisin geriye dininden döndün. Medine’yi bırakıp bedevilerle yaşadın (mürted oldun ve ölüm hak ettin)” . İbn-i Ekvâ da ona şöyle demiştir: “Hayır (ben hicret ettiğim Medine’den yüz çevirmedim). Fakat Hz. Peygamber bana badiyede oturmama izin verdi”. Bil ki, İslam’ın başlangıcında Mekkelilere hicretin farz kılınması, onların Hz. Peygamber’in yanında bulunması ve İslam’ı tebliğ etmede hz. Peygamber’e yardım etmeleri ve onu korumaları içindir. Ancak (Hz. Peygamber’in yanına, Medine’ye) hicret etmek badiyelerde yaşayan bedevilere farz kılınmamıştı. Çünkü Mekkelilerin, Hz. Peygamber’le olan asabiyet (yakınlık, kan) bağları, badiyelerde yaşayan Araplardan farklı olarak, onları Hz. Peygamber’e yardım etmeye ve onu korumaya mecbur bırakıyordu. Bu yüzden muhacirler, kendilerine hicret farz kılınmayan badiyelerde yaşayanlardan biri olmaktan Allah’a sığınıyorlardı. Hz. Peygamber Sa’d bin Ebû Vaakkas Mekke’de hasta iken şöyle demişti: “Allah’ım! Sahabelerimin hicretini tamamına erdir ve oların gerisin geriye döndürme”. Yani onları Medine’de sabit kıl ve oradan yüz çevirtme. Başlamış oldukları hicretten geri döndürme.

Bu durumun, Mekke’nin fethinden öncesi için geçerli olduğu söylenmiştir. Çünkü Müslümanların sayılarının az olması, (bütün Müslümanların Medine’de toplanıp bir güç oluşturması için) Medine’ye hicret etmelerini gerektiriyordu. Ama Mekke’nin fethinden, Müslümanlarının sayılarının artıp güçlenmelerinden ve Allah’ın Hz. Peygamber’i korumayı kendi üzerine almasından sonra, Hz. Peygamber’in şu sözünün de ifade ettiği gibi hicret etme farziyeti düşmüştür. “Fetihten sonra hicret yoktur”. Bazıları da hicretin farziyetinin, fetihten önce Müslüman olup hicret edenler için düşmüş olduğunu söylerler. Ancak herkes Hz. Peygamber’in vefatından sonra Medine’ye hicret etmenin farziyetinin düşmüş olduğu hususunda görüş birliği içindedir. Çünkü bu tarihten sonra sahabeler İslam coğrafyasının değişik yerlerine dağılmışlardır. Dolayısıyla Medine’de ikamet etmenin üstünlüğü, sadece hicretin farz olduğu o zamana özgü kalmıştır.

İşte Haccac’ın, badiyeye yerleşmiş olmasından Seleme’ye söylemiş olduğu “sen gerisin geriye döndün ve badiyelerde yaşayana bedevilerden oldun” sözünde, Hz. Peygamber’in etmiş olduğu o duaya bir gönderme vardır. Yani “Allah’ım! Onları gerisin geriye döndürme” duasına. “Badiyelerde yaşayan bedevilerden oldun” sözü ile ise, onun hicret etmeyen bedeviler gibi olduğuna işaret etmiştir. Seleme ise Haccac’ın sözündeki her iki hükmü de inkar ederek, Hz. Peygamber’in kendisine badiyede oturma izni verdiğini söylemiştir. Bu izin sadece ona özeldir. Tıpkı Huzeyme’nin şahitliği ve Ebû Bürde’nin bir yılını doldurmamış keçiyi kurban olarak kesmesi gibi.

Haccac, Hz. Peygamber’in vefatından sonra hicret etme zorunluluğunun düştüğünü bildiği için Seleme’yi sadece Medine’den ayrılmakla suçlamıştır. Seleme ise, Hz. Peygamber’in iznine sahip olmanın daha evla ve üstün olduğu şeklinde cevap vermiştir. Çünkü bu özel izin Hz. Peygamber’in, Seleme’de gördüğü bir değere dayanmaktadır. Her halukarda “badiyelerde yaşayan bedevilerden oldun” sözünde bedeviliğin yerildiğini gösteren bir delil yoktur. Çünkü, görüldüğü gibi, hicretin amacı Hz. Peygamber’i desteklemek ve korumaktır; yoksa bedeviliğin yerilmesi değil. Bedeviler gibi badiyelerde ikamet etmek suretiyle hicretin terk edilmesinin kınanması, bizzat bedeviliğin kınanmış olmasına delil değildir. Bütün eksikliklerden uzak olan Allah en iyi bilendir ve başarı da O’ndandır.

İbn-i Haldûn / Mukaddime

Eğer bu kanunlar devletin akıllı, basiretli ve ileri görüşlüleri tarafından konursa, bu durumda akılcı siyaset söz konusu olur. Şayet bunlar Allah’ın koyduğu hükümlerle belirlenmişse, o zaman hem dünya hayatı hem de ahiret hayatı için faydalı olan dinî siyaset söz konusu olur. Çünkü insanların var olmasının amacı sadece onların dünya hayatı değildir. Aksi takdirde dünya hayatının sonu ölüm ve yokluk olduğu için, her şey boş ve saçma olurdu. Allah şöyle buyuruyor: “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” (Mü’minun Sûresi, 115). Bu yğzden onların yaratılmasının esas amacı, onları ahiret saadetine ulaştıracak olan dinleridir (dinin emir ve yasaklarına göre yaşamalarıdır). “(Bu yol) göklerde ve yerde bulunanların sahibi olan Allah’ın dosdoğru yoludur.” (Şûra Sûresi, 53).

İşte şeriat hükümleri, insanları bütün hallerinde; ibadetlerinde, günlük yaşayışlarında ve toplumsal hayat için tabii bir durum olan devlet konusunda, dosdoğru olan bu yolu ulaştırmak için gelmiştir. Böylece h şey dinin öngördüğü programa göre yürür ve şeriat koyucunun gözetimind e olur.

Eğer devlet baskı, şiddet ve güç esasına göre yürüyorsa, ortaya zulüm ve düşmanlık çıkar ki, bu dinin yerdiği bir şeydir. Siyasi hikmetin gerektirdiği de budur. Yine böyle bir devlet idaresinn gerektirdiği siyaset ve siyasi hükümler de yerilmiştir. Çünkü bu durumda, Allah’ın nuru (hidayeti ve yol göstericiliği) olmayan bir bakış ve yöneliş vardır. “Allah’ın nur (hidayet, ışık) vermediği bir kimsenin artık nur (ve hidayetten) bir nasibi yoktur.” (Nur Sûresi, 40). Çünkü şeriat koyucu olan Allah, kulların maslahatlarını en iyi bilendir. Kullar ise gaybi (görüp bilmedikleri ve ahirete ilişik durumları) bilmezler. Kulların yaptıkları bütün işler -ister devlet yönetimine ilişkin olsun, ister diğer durumlara- ahirette kendilerine döndürülecek ve hesabı sorulacaktır. Hz. Peygamber şöyle buyuruyor: “Bütün bunlar sizin  yaptığınız işlerdir ve (ahirette) size döndürülür.”

(Kulların koydukları) siyasi hükümler ile sadece dünyevi fayda ve çıkarlar gözetilir. “Onlar (sadece) dünya hayatının görünen yüzünü bilirler.” (Rum Sûresi, 7). Şeriat koyucunun insanlar için gözettiği esas amaç ise onların ahiret mutluluğudur ve onun için herkesin, dünya ve ahiret işleri için, şeriat hükümlerine göre hareket etmeye yönlendirilmesi gerekir. İşte bu tür yönetim, kendilerine şeriat indirilmiş olan peygamberlerin ve onlardan sonra onalrın yerine bu görevi icra eden halifelerin işidir.

Böylece halifeliğin anlamı ortaya çıkmış oluyor. Devlet, (toplumsal hayat iiçn) tabii bir durumdur ve insanları (dünyevi) amaçlarını ve arzularını gerçekleştirmeye yöneltir. Siyaset ise, akılcı bir yaklaşımla insanların dünyevi menfaatlerini gerçekleştirmek ve zararları onlardan uzaklaştırmaktır. Buna karşılık halifelik, şer’i bir yaklaşımla insanları ahiret maslahatlarını ve -sonuçları yine ahirette kendilerine dönecek olan- dünya menfaatlerinin gereklerine göre hareket etmeye yönlendirir. Çünkü dünyaya ait bütün durumlar, şeriat koyucunun yanında, ahiret maslahatlarıyla olan ilişkileri açısından değerlendirilir. Sonuçta halifelik, dini korumak ve dinin gereklerine göre dünyayı yönetmek (siyaset etmek) konusunda Hz. Peygamber’e vekalet (halifelik) etmektir. Bunları iyice anla ve daha sonra söyleyeceklerimiz konusunda bunalrı göz önünde bulundur. Allah hikmet sahibi olan ve herşeyi bilendir..

İbn-i Haldun / Mukaddime